Toen in mei 1940 in Nederland de Tweede Wereldoorlog uitbrak, is de regering uitgeweken naar Londen. Al ruim twee maanden later is een radiostation in die stad gevestigd, die onder de naam Radio Oranje de Nederlandse bevolking ging voorzien van objectieve informatie. In Nederland had de Duitse bezetter immers de massamedia in handen, waarmee men de Nederlander probeerde te winnen voor het nationaalsocialisme. Dat kon de regering niet laten gebeuren.

Radio Oranje, ‘de stem van strijdend Nederland’, zond elke dag informatie uit over het oorlogsverloop. De zender had ook een eigen cabaretprogramma, genaamd De Watergeus, waarin de draak werd gestoken met NSB’s en de bezetter. In een andere uitgave in deze serie tref je de officiële toespraken van gezagsdragers aan, zoals koningin Wilhelmina, prins Bernard en de toenmalige minister-president Pieter Sjoerds Gerbrandy. Je treft hier de uitgebreide inhoudsopgaven aan van beide producties, die op tal van luisterplatforms kunnen worden afgespeeld.

Kort nadat in september 1944 het zuiden van Nederland is bevrijd, is in Eindhoven Radio Herrijzend Nederland gaan uitzenden, ‘de zender op vrije vaderlandse grond’. Daar heeft Beeld & Geluid met Peter de Ruiter de audioproduct ‘Herrijzend Nederland – Radio in oorlogstijd’ over gemaakt, die op diverse platforms te beluisteren is. 

De opnames van Radio Oranje worden beheerd door Beeld & Geluid. Ze zijn voor groot een deel gemaakt door - zij het ‘professionele’ - luisteraars in Nederland. Daardoor is de geluidskwaliteit soms niet zo hoog, al is geprobeerd die te verbeteren. 

Radio Oranje: De toespraken


​1. Inwijding Radio Oranje door Koningin Wihelmina
Aankondiging eerste uitzending van Radio Oranje, orgelspel, Koningin Wilhelmina. “Wij denken aan het leed dat over ons volk is gekomen. Hoe langer de oorlog duurt, hoe meer zij zich openbaart als in wezen de strijd tussen goed en kwaad. Al is ons land bezet, Nederland zal de strijd volhouden tot een vrije gelukkige toekomst opdaagt.”
28 juli 1940
2. Kerstgroet van Koningin Wilhelmina in 1940
Kerstgroet van Koningin Wilhelmina in 1940: "Ga met uw zorgen naar het kind van Betlehem". Tot Nederland: uwe standvastigheid, eensgezindheid, vastberaden lijdelijke weerstand, geven mij grote voldoening en vervullen mij met rechtmatige trots. Richt een woord van bemoediging tot alleen die lijden en zegt: "Ga met uw zorgen naar het kind van Betlehem".
25 december 1940
3. In dienststelling van de “Jacob van Heemskerk” in Londen door Koningin Wilhelmina Ontvangst van Koningin door premier Gerbrandy en vice-admiraal Furstner. De heer Rijkens biedt namens het comité Neerlands Vrijheidsdag een oorkonde aan ter herinnering aan de viering van de 60ste verjaardag van Wilhelmina, in Engeland. Uit 46 landen ontving het comité bijdragen voor haar gedenkboek. Overhandigt oorkonde aan haar van 'Jac. van Heemskerk'. Volgt voorlezing oorkonde. Mededeling omtrent stichting Nederlandse Vrijheidsdag ter blijvende herinnering aan de viering van de 31e augustus als dag van de vrijheid. Koningin dankt. Getuigt van onwankelbaar geloof in zegeviering goede zaak en spreekt vertrouwen uit in de Koninklijke Marine.
15 februari 1941

4. Radiotoespraak door Koningin Wilhelmina
Toespraak over toekomst, voedselsituatie en het verloop van de oorlog.
20 maart 1941

5. Paasrede en herdenking gevallenen door Koningin Wilhelmina
19 april 1941

6. Toespraak Koningin Wilhelmina
(Onvolledige opname met storing) Landgenoten: een jaar geleden is het dat op Nederlandse vrijheid en op Nederlandse onafhankelijkheid meest verraderlijke aanslag werd gepleegd. Iedereen strijdt mede op zijn wijze. Wij herinneren ons Rotterdam, jacht op mijn Huis, stelsel van verraad en verraders. Schurken die ons in de rug aanvielen. Rijksgenoten en Landgenoten: een moeilijke tijd wacht U nog. Houdt Uw blik op het Westen gericht: nieuwe Nederland. Lang leve het vrije, dan herrezen vaderland. Wien Neerland's bloed.
Noot: Plaat is ‘uit de lucht’ opgenomen; iets te hoge snelheid. Opgenomen met storing in Nederland tijdens oorlog. In het midden ontbreekt een deel van de tekst.
10 mei 1941

7. Uitreiking ere-doctoraat aan Prinses Juliana; interview met Prins Bernhard over toestand in Londen
Toespraak en vraaggesprek in Boston in Amerika i.v.m. bezoek aan Amerika waar Prinses Juliana eredoctoraten kreeg.
Toespraak Juliana: Mijn man is geheel onverwacht overgekomen. Het Hope College in Michigan bood mij een redoctoraat aan. Nu zal ook het Mount Holyoke College in Boston dit doen. Mijn overtuiging is dat men in mij Nederlandse vrouwen heeft willen eren. Zend speciale groet aan mannen op zee. (Slot is onbruikbaar door storing).
Prins Bernhard: verheug mij weer even terug te zijn. Beatrix herkende mij bijna direct. Irene had er moeite mee.
Vraaggesprek met Bernhard. Geeft zijn indrukken: hoe de Londense bevolking de bombardementen doorstond.
18 juni 1941

8. Toespraak minister-president Prof. P.S. Gerbrandy: “Het handschrift op de muur”, het begin van de Duitse ondergang
Aankondiging door Drs. P. Kasteel, zijne excellentie min. pres. prof. Gerbrandy.
Gaat uit van de bijbeltekst: Het handschrift op de muur. Hoe Hitler de wereld overviel. Velen hielden de adem in. Voor hem geldt: Wir übersiegen uns. Hij kan heel Europa wel maken tot een concentratiekamp, maar niet besturen. Zijn Rijk is geteld. Overal sabotage, overal worden hem slagen toegebracht. De aanvalskracht en bezit van Oceaan is verzwakt. Ook daar zijn Hitlers dagen geteld. De geallieerden staan in verbinding met de vrije wereld. Hitler is opgesloten in Europa. Hitler overviel Rusland, waarmee hij een pact sloot. Nederland zal hulp bieden, ook aan de slachtoffers. Hitler heeft 1 slag al definitief verloren, de slag in de lucht om Engeland. Hitler: 'gewogen en te licht bevonden'. Ons hervormde kabinet richt zich nu op nauwere samenwerking met bongenoot voor Hitler te verslaan. Hoe het nu geconcentreerde kabinet is samengesteld. De strijd met behulp van Indië. Voorbereidingen en maatregelen om Nederland te herstellen na terugkeer van de koningin. Doe geen eigenmachtige dingen t.a.v. landverraders e.d. Zij zullen hun straf krijgen. Op deze feestdag, de verjaardag van prinses Irene, zeggen wij niet 'houdt moed', want de regering kent uw moed. Houdt de fakkel brandende de V van victorie is in uw hart. 's Vijands dagen zijn geteld. Nederland zal herrijzen.
5 augustus 1941

9. Koninginnedag 1941 met toespraken van o.a. Prins Bernhard en Prinses Juliana
a. Aankondiging Radio Oranje. b. Paul Rijkers, voorz. comm. Neerlands Vrijheidsdag. c. NIROM, mr. J.H.Jonkman. d. Suriname Gouverneur (storing allerlaatste gedeelte) e. Curaçao Gouverneur. f. Unie Zuid Afrika. g. Kon. Ned. Marine. h. Ned. soldaten Brig. Prinses Irene in Engeland. i. Koopvaardij en Visserij. j. Nederlanders in de Ver. Staten. k. Ned. troepen in Canada. l. Prins Bernhard. m. Prinses Juliana n. Prins Bernhard signaal hijs de vlag. o. Min. Pres. Gerbrandy. p. Wilhelmus.
30 augustus 1941
10. Minister-president Gerbrandy over de vervanging van ministers
Op 14 mei 1940 kwam kabinet in Londen bijeen om strijd voort te zetten. Onder normale omstandigheden zou het kabinet (in Nederland) zijn afgetreden. Kon niet door de oorlog. Dat wijzigingen moesten komen lag voor de hand. De Geer was geen krachtige figuur. Geschil tussen mij, en de 2 ministers Welter en Steenberghe, die zich niet met mijn leiding konden verenigen betreur ik. Grootste bewondering voor wat zij tot nu toe deden voor ons land. Is mij een behoefte te zeggen dat dit vertrek van 2 katholieke ministers niets te maken heeft met principiële godsdienstige kwestie. Heb de grootste bewondering voor de aartsbisschop Mgr. de Jong en diens kloeke taal tegen de bezetter. Was niet mogelijk ministers in Nederland te zoeken. Ben verheugd te kunnen begroeten: Heer P. Kerstens, voorz. Kath.Ind.Party die op uitnodiging zitting te nemen in het kabinet kort en goed antwoordde 'ik kom'. Begroet eveneens de heer van Mook (ere-doctor van Batavia) als minister. Beide mannen zijn dus afkomstig uit Ned. Indië. Wij zijn hier om oorlog te voeren en ook te houden. Wij w weten niet door welke dalen wij nog moeten gaan, ik denk aan het vermoorden van Joden in Mauthausen, aan de mishandeling van gijzelaars. We verheugen ons over de tegenslagen die Hitler ondervindt in Rusland. De dageraad der verlossing komt.
20 november 1941

11. Rede van Koningin Wilhelmina: herdenking slachtoffers en welkom aan Van Mook en Kerstens
Er is een gruwelijke slachting aangericht onder onschuldige burgers. De vijand meent door een schrikbewind de volkeren te kunnen onderwerpen. Ik ben nog trotser dan tevoren Nederlander te zijn. Er is nauwere samenwerking gekomen tussen ons, Amerika en Engeland. De grondstoffen van Suriname worden beveiligd door de Ver. Staten. Met vertrouwen zie ik het ogenblik van onze vrijwording tegemoet, de hereniging van ons Rijk en zeg niet "alles zal reg kom", maar weet dat ik straks zeggen kan "alles is terecht gekomen". Ik begroet de uit Ned. Indie gekomen raadslieden de heren van Mook en Kerstens.
28 november 1941

12. Minister-president Gerbrandy over oorlogsverklaring aan Japan: “Indië zal niet wankelen”
Het Koninkrijk der Nederlanden acht zich in oorlog met Japan. Japan heeft onverhoedse aanval uitgevoerd op Amerikaans en Brits grondgebied. Japan doet hier hetzelfde als zijn Duitse genoot. Omdat agressie (die poogt de landen 1 voor 1 buiten gevecht te stellen) is samenwerking geboden. Daarvoor stelt Nederland al zijn hulp en grondstoffen ter beschikking. Indië zal niet wankelen.
11 december 1941

13. Kerstboodschap van Koningin Wilhelmina
Naast vele berichten over uw stoffelijke nood verneem ik ook over uw prachtige weerstand en uw geestelijke groei. De tijd is niet ver meer waarin wij de vruchten zullen zien welke de jongste bedroeving heeft afgeworpen.
25 december 1941

14. Oudejaarsrede van Minister-president Prof. P.S. Gerbrandy: “De cipier is zelf gevangene”
Radio Oranje met aankondiging en afkondiging. Overzicht over krijgsgebeurtenissen in 1941. In Europa verliezen van Hitler ter zee. Geallieerde verliezen aan tonnage tot op 1/5 teruggebracht. Hitler is opgesloten in Europa. De cipier is zelf gevangene. In nacht van 7 op 8 december heeft Japan op Malakka en Pearl Habour een aanval ingezet. Ned. zal ook, nu de oorlog in Azië zal worden verlengd, uit de strijd overwinnend te voorschijn komen. Wat onze oorlogsmarine en Koopvaardijvloot presteerde en onze weermacht onder de tropenzon. 700 Ned. schepelingen lieten het leven.
31 december 1941

15. Prins Bernhard spreekt tot de jeugd
Prins Bernhard spreekt tot de jeugd: ‘Wij zijn een vrijheidslievend en verdraagzaam volk – een gevoel van verantwoordelijkheid voor het lot van de naaste – liefde voor ons land’. Bij begin van wekelijkse uitzending door Radio Oranje voor de jeugd. Herinnert aan artikel mevr. Roosevelt over 'The moral of Democracy'. Van welk belang goede voorlichting en vorming van de jeugd is. Van welke Nederlandse jongeren (ook in Indië) zijn vervuld. Ons volk is een vrijheidslievend en verdraagzaam volk. Onze cultuur is als een compositie van Rembrandt zo rijk geschakeerd. Tot wie meent dat ons volk verdeeld was zeg ik: Wie zoals ik in de gelegenheid was met het geestelijke leven van onze
jeugdbeweging in aanraking te komen weet dat een gevoel van verantwoordelijkheid voor het lot van de naaste, een opofferende liefde voor ons land en volk en een onstuimige begeerte om samen te werken aan de jonge mensen van alle schakeringen samenbond.
19 februari 1942

16. Rede Indonesische minister Adipati Soejono en Gerbrandy
Inleiding omroeper: Hier Radio Oranje. berichten. Een boodschap van koningin Wilhelmina aan president Roosevelt op onafhankelijkheidsdag (4 juli) nu zij zich bevindt op Amerikaans grondgebied.
De strijdwil en de strijdkracht van het Amerikaanse volk. Al mijn Rijksgenoten staan naast u voor een beter wereld en winnen van de oorlog.
Prof. P.S. Gerbrandy (minister-president): leidt minister Soejono in als minister zonder portefeuille in het Nederlandse oorlogskabinet. Voor het eerst dus een 'inheems lid' van de regering. Zijn adviezen voor inrichting van Nederlands Oost Indië na de oorlog van grootse waarde. Voor Nederland en Indië heeft deze benoeming grote betekenis. Vraagt aandacht voor de Indonesische minister Soejono.
Minister Soejono: Herinnert aan betekenis, zijn verblijf en studie in Nederland (Leiden, Amsterdam). Nederlandse volk is wezenlijk democratisch volk, met zin voor recht en rechtvaardigheid. Gij zijt begaan met het lot dat het volk in Nederlands-Indië heeft getroffen. Herinnert aan verplaatsing bestuur en volksraad van Batavia naar Bandoeng.
5 juli 1942

17. Rede koningin Wilhelmina over Nederlands-Indië na de Japanse bezetting
Samenvatting Rede door koningin Wilhelmina over de plaats van Nederlands-Indie in het koninkrijk na de Japanse bezetting. "Door het ondergaan van hetzelfde leed is het wederzyds begrijpen nog verdiept". Wilhelmina verklaart, dat Indië na de oorlog een gelijkwaardige plaats in het koninkrijk moet krijgen.
Het is heden een jaar geleden zonder voorafgaande oorlogsverklaring onze bondgenoten verraderlijk overvielen. Wij hebben toen niet geaarzeld ons onmiddellijk in de strijd te werpen. Japan had zich reeds jaren voorbereid. Na een jaar is de vijand in de verdediging gedrongen.
In vroegere radio-reden kondigde ik reeds aan, dat het in mijn bedoeling ligt na de bevrijding gelegenheid te scheppen te overleggen over passende bouw van het Koninkrijk en zijn delen.
De rijksconferentie daartoe werd in 1942 (27 Jan.) gehouden.
Ik stel mij voor, zonder vooruit te lopen op adviezen der rijksconferentie, dat zij zich richten zullen op Rijksverband, waarin Nederland, Indonesië, Suriname en Curaçao tezamen deel zullen hebben.
17 december 1942

18. Uitzending bij de geboorte van Prinses Margriet
Aankondiging geboorte Prinses Margriet. Toespraak min.pres.prof. mr. P.S.Gerbrandy: 'Het nieuws van de slagvelden is goed nieuws de laatste tijd. De Duitsers werden in Rusland geklopt. Het beste nieuws is thans de geboorte van een prinses in het Huis van Oranje, dat nauw met het volk bleef verbonden, als nooit elders. Dit prinsenkind is een teken dat wij zullen klimmen op de toppen der overwinning. Het Huis van Oranje blijft. Het volk (ondanks de duizenden die sterven) blijft. God zegene dit nieuwe Oranjekind en brenge het nog in 1943 van Ottawa naar ons bekoorlijk Soestdijk. De Rotterdammer nodigt alle Nederlanders ter wereld nu uit op te staan en het Wilhelmus aan te horen. Gebed. Officiële gegevens van de geboorte van Prinses Margriet, petekind Ned. Koopvaardij. Sprekers: Majoor H.J. van den Broek, Minister President Pieter Sjoerd Gerbrandy.
20 januari 1943

19. Toespraken bij de herdenking van de Duitse inval door Koningin Wilhelmina, Prins Bernhard en minister-president Prof. P.S. Gerbrandy

(n.b. stoorzender door de opname heen) Begint met muziek en het zoeken naar de zender. Dan stem van de Koningin. Eerste woorden gaan verloren. Thans geef ik het woord aan mijn schoonzoon. Prins Bernhard: enkele dagen gelden heeft Prinses Juliana volgende woorden gesproken: Onze zaak waarvoor gij strijd met uiterste krachten is onweerstaanbaar aan het overwinnen. De feiten spreken duidelijke taal. De overwinning van de verenigde volkeren is niet te keren, mede dankzij onze strijdkrachten te land, ter zee en in de lucht en onze koopvaardij.
Gevolgd door 'Wien Neerlands bloed'.
Vervolg toespraak Koningin: 'Landgenoten wij scharen om ons het Altaar des Vaderlands'
Leve het Vaderland gevolgd door het Wilhelmus.
Stem omroeper, mededeling over kerkelijke herdenking (prot. en kath.) in 'Austin friars' van 10 mei.
Fragment prof. Gerbrandy: de voortgezette strijd van Nederland. Verzet van het volk. 3e verjaardag van de oorlog is getuige van de Duitse tirannie. As de Duitser zover is verdreven dan dient ereschuld aan Ned. Indië te worden betaald.
10 mei 1943

20. Toespraak Minister-president Prof. P.S. Gerbrandy o.a. over de ineenstorting van Italië Minister-president Prof. Gerbrandy: ‘De inval der bevrijdingslegers in Europa begint 10 juli. Landing op Sicilië. Dictator Mussolini is als politieke macht verdwenen. De koning heeft 21 jaren onder de macht van Mussolini geleefd en Badoglia (onbekwaam bevelvoerder) was werktuig van Mussolini. Het Italiaanse volk verlangt vrede, brood en recht. Dit laatste zeker niet zo snel te herstellen na regiem der voorafgaande jaren, dat zoveel jaren werd geduld door het volk. Wat hier in Engeland wordt gedaan t.v.v. uw bevrijding. Voert uw verzet op. Wankelmoedigen denkt ook gij daar aan, gij die, soms behoudens enkele daden, te veel aan de bezetter hebt toegegeven. Al weten we nog niet wanneer de overwinning er zijn zal, wel weten we dat we overmacht in de lucht en op zee hebben en dat de verliezen aan Koopvaardijtonnage zijn ingehaald. Voldoende landingsmateriaal voor invasie. Geallieerde legers hebben nu al een overmacht op die van de vijand. Ineenstorting van Italië is een kwestie van tijd, dan moet Duitsland zelf de grens naar Italië verdedigen. Verkorting van front in Rusland is voor Hitler noodzakelijk. het is verstandig rekening te houden met voortduring van strijd, maar as-mogendheden ontgaan hun nederlaag niet. ‘Een man als Churchill is meer waard als 100 divisies’.
Berichten: Milaan is vannacht een uur lang gebombardeerd door RAF, Berlijn eveneens. 10 bommenwerpers gingen verloren. Plaatsen bezet in Sicilië en Rusland. Mr. Burger benoemd tot minister zonder portefeuille (levensbijzonderheden).
16 augustus 1943

21. Samenvatting toespraak door Koningin Wilhelmina over de organisatie van Nederland na de bevrijding
Organisatie van Nederland na de bevrijding. Mr. J.A.W. Burger, die op 5 Mei Nederland verliet, is als min. zonder portefeuille in het kabinet opgenomen. Zijn voorlichting zal van bijzondere waarde zijn. Vorming van Militair Gezag.
2 september 1943

22. Toespraak minister Van Kleffens (Buitenlandse Zaken) over de buitenlandse politiek na de oorlog
Toespraak door minister Van Kleffens van Buitenlandse Zaken, waarin hij zijn denkbeelden over de buitenlandse politiek na de oorlog uiteenzet en waarin hij de suggestie van premier Smuts van Zuid-Afrika afwijst om toe te treden tot het Britse Gemenebest. Van Kleffens verklaart de neutraliteitspolitiek ‘morsdood’ en bepleit nauwe militaire samenwerking met de geallieerden en ‘goede betrekkingen’ met de Sovjet-Unie. Volgens Van Kleffens blijft Duitsland gevaarlijk. ‘Een wolf in een kooi lijkt wel tam, maar is het niet’.
28 december 1943

23. Rede van Koningin Wilhelmina tot West-Indië
Rijksgenoten in Curaçao, Aruba, Bonaire en de Bovenwindse gebieden (na bezoek Prinses Juliana en de grootste ontvangst haar bereid). Mijn kinderen hebben kunnen getuigen van uw bereidheid het uiterste te geven en alleen te doen wat in uw vermogen is ter bevordering van de overwinning en daardoor de bevrijding van het moederland en van groten Nederland onder de keerkringen, heeft mij met grote waardering vervuld.
Rijksgenoten in Suriname. Waar vele jongemannen zich vrijwillig beschikbaar stellen om deel te nemen aan de strijd voor de bevrijding van Nederlands-Indië.
31 maart 1944
24. Toespraak minister-president Gerbrandy over “Pasen in den eindstrijd” Toespraak door minister-president Gerbrandy over "Pasen in den eindstryd". Gebrandy trekt van leer tegen het Duitse plan tot inventarisatie van alle beschikbare arbeidskrachten en roept werkgevers op tot "de meest volkomen eensgezindheid" met de werknemers om het plan te laten mislukken. Ook roept Gerbrandy op de invoering van de nieuwe distributiestamkaart te saboteren. Hy waarschuwt het overheidspersoneel ("en hieraan is het slechte voorbeeld van hogergeplaatsten niet vreemd") om niet "slaafs de orders van de vyand te gehoorzamen". Gerbrandy doet een beroep op de bevolking "in de eindfase van de lydensweg....elkaars lasten te dragen en de offers te aanvaarden".
9 april 1944

25. Toespraak Prinses Juliana t.g.v. haar verjaardag met de stemmen van o.a. de prinsessen Beatrix, Irene en Margriet
Inleiding reporter: Beatrix leert nu Nederlands lezen en schrijven, geheimzinnigheden voor Moeders Verjaardag. Dan Prinses Juliana. Prinses: 'Een jaar geleden dat ik tot u sprak op mijn verjaardag. Veel is gebeurd ofschoon niet dat, wat wij gehoopt hadden. Heb rondreis gemaakt door Canada, Verenigde Staten en de West, met grote dankbaarheid ervaren dat namen Nederland en Nederlander nooit hoger in aanzien zijn geweest. Moge tijd spoedig komen, dat ik ook Indonesië kan bezoeken. ons Rijk is machtig, grote toekomst ligt voor ons. Eindigt met versregels: laat hier een volk herrijzen, wijzer, schoner.....
Stemmen van de Prinsessen: Beatrix: 'Margriet kan erg snoezig praten en lopen, ze kruipt nou nooit weer. Margriet (roept Mammie). (Koningin zegt o.a. tot kinderen als ze rumoerig zijn: 'Hopeloos zijn jelui').
1 mei 1944

26. Rede Koningin Wilhelmina: deelneming bewoners geïnundeerde gebieden
Mannen, vrouwen, strijders in Nederland. In de eerste plaatst een woord tot de inwoners van allen streken, die de vijand onder water zetten. Gehate dwingeland heeft de vijand op u losgelaten. Uw grond is onbruikbaar gemaakt. Gij zult de moed niet laten zakken. Betuig mijn deelneming met slachtoffers bombardementen. Dankzij inlichting van hen die uit Nederland kwamen, zie ik helder ons aller plicht en de toekomst.
Een enkel woord tot de vrouwen en moeders onder u. Ken uw moed en volharding, bereid allerzwaarste offers te brengen. Als eenmaal geschiedenis van deze tijd te boek staat, zal blijken uw grote aandeel in de overwinning. Belofte na de oorlog mensen uit het verzet in haar naaste omgeving te benoemen. Vele banden die mij binden met mijn zusters, medestrijdsters.
Een korte rust voor mij is geweest; ik wil fris en sterk zijn op het tijdstip dat u mij nodig hebt, maakt u dus niet bezorgd. Ik zeg u dit zelf opdat gij u niet ongerust maakt, indien gij hoort, dat het mij mogelijk is gemaakt die rust te nemen. Ik behoef u niet te verzekeren, dat ik er voor zal zorgdragen er te zijn zodra gij mij nodig hebt.
9 mei 1944

27. Koningin Wilhelmina over bevrijding van Nieuw-Guinea en instellen van tijdelijke volksvertegenwoordiging in Nederland na bevrijding
Hulde aan hen die vielen aan de Grebbe of waar ook en die thans schouder aan schouder strijden voor de bevrijding van New Guinea. Een golf van blijdschap slaat hoog op als wij onze driekleur voorstellen opnieuw wapperend Hollandia. Ik kan nu reeds zeggen, dat ik hoop mede te kunnen werken tot het instellen, zo spoedig mogelijk na de bevrijding, van een tijdelijke volksvertegenwoordiging, die haar taak zal vervullen tot na de nieuwe verkiezingen. 10 mei 1944

28. Reportage onthulling gedenkplaat Engelandvaarders in Oranjehaven met toespraak van Koningin Wilhelmina en Prins Bernhard
Reportage uit 'Oranje haven'. Pater Mongen hoofdaalmoezenier, herdacht omgekomen Engelandvaarders en begroet Koningin en Prins. Verzoekt Kon. gedenkplaats (houten schild) te onthullen.
Koningin: Herdenkt omgekomen Engelandvaarders, wier namen bekend zijn (deze zijn gegrift in het houten gedenkbord). Komst Engelandvaarders is voor de regering van groot belang als bron van informatie.
Prins: Laten wij de belofte hernieuwen, dat wij al onze persoonlijke wensen ten achter stellen bij de opbouw van het vaderland. 1 minuut stilte.
10 mei 1944

29. Toespraak Minister-president Prof. P.S. Gerbrandy over bestuurlijke reorganisatie na de oorlog. Nieuwsberichten door G. Sluizer
Aankondiging door de Rotterdammer (Henk van den Broek).
Gerbrandy: 'Over de reorganisatie na de oorlog. Maatregelen in Londen voorbereid. Zouden liever in Ned. hebben gedaan, maar dat kon nu niet. Men moet gereed zijn, o.a. advies ingewonnen van ondergrondse, wijzigingen zo nodig in Ned. Opzet is bestuur voortgang te doen vinden. De rechtspraak, centraal vertegenwoordigingscollege, Gemeente en Provincie bestuur. ook voorbereiding voor herstel Ned. Indië en voortzetting strijd tegen Japan. Nieuwsberichten (door G.Sluizer).
3 juni 1944

30. Toespraak Minister-president Prof. P.S. Gerbrandy over verloop van de oorlog en de kabinetsveranderingen
Het gunstig verloop aan de fronten voor de geallieerden. Groot aantal Duitse krijgsgevangenen. Reserves van de Duitsers nemen af, die der geallieerden nemen toe. Regering onderhoudt contact met een raad in Ned. maar wij hebben geen parlement. Alle besluiten worden daarom door alle ministers gecontrasigneerd. De ontslagaanvrage van de heer Angeren (verschil van inzicht over politiemaatregelen na de bevrijding); treedt af als min. van justitie, was bereid als secr. gen. aan te blijven. Mr. G.J Goedhart opvolger.
17 juli 1944

31. Nieuws van het front (Antwerpen-Aken). Toespraak van Minister-president Prof. P.S. Gerbrandy: “Het uur der bevrijding heeft geslagen”
Nieuws: Na gisteren Brussel te hebben bevrijd, zijn Engelse troepen Antwerpen genaderd. Amerikanen Zuid-Limburg in richting Aken. Duitsers hebben controle over troepen Westen verloren. In Italië is Gotenlinie doorbroken. Duitsers verlaten Finland. Nieuw Russisch offensief nabij Warschau.
Toespraak prof. Gerbrandy (vanaf 2’40”): Nu de geallieerde legers de Ned. grens hebben overschreden, roep ik hen een hartelijk welkom toe. Gij zult hen verwelkomen zolas zij verdienen. Het uur der bevrijding heeft geslagen. Weldra zal onze geliefde vorstin terugkeren om te regeren in rechtvaardigheid en vrede. Personeel in overheidsdienst: alle misdaden verhinderen verhinderen die de vijand aan mensen of eigendommen zou begaan. Iedereen heeft de plicht hen te helpen. De verzetsbeweging. Ik vraag uiterste plichtsvervulling en toewijding.
4 september 1944

32. Toespraak voor Radio Oranje van Minister President Prof. P.S. Gerbrandy
Spreker: prof. Gerbrandy. 17 September gaf regering bevel tot algemene staking spoorwegpersoneel. Dit in overleg met geallieerde commando. Was reeds eerder ons verzocht, maar wij hebben, omwille van de gevolgen, tot het laatste moment gewacht. Was nu nodig i.v.m. de strijd om Nijmegen en Arnhem. Regering heeft 2 oktober bekend gemaakt dat bevel van grote waarde is geweest voor de oorlog. Het heeft echter voor bevolking bezet gebied tot consekwenties gevoerd. Gaat om kolenpositie en voedselpositie. Met of zonder spoorwegstaking zou het front Limburg van de rest van Nederland hebben afgesneden. Voedselpositie was door Duitsers toch al ontwricht, wordt door Duitsers nu nog extra bemoeilijkt. Er dreigt in grote steden hongersnood als de bevrijding nog langer op zich zou laten wachten. Via landverradersstation Hilversum heeft Duitsland aangeboden kolenpositie te verbeteren als wij spoorwegstaking opheffen. Maar Duits aanbod is onbetrouwbaar. Heffen wij staking op dan zullen zij slechts munitie etc. vervoeren en sancties treffen tegen het spoorwegpersoneel en het land verder leegroven. Zouden wij toegeven dan zou dit geallieerde oorlogsvoering verzwaren en dwingen tot bombardementen. Staking heeft de grootste bewondering afgedwongen. Paraat blijft: volhouden tot vijand uit ons land is geworpen.
6 oktober 1944

33. G. J. van Heuven Goedhart (Minister van Justitie in de Londense regering)
Omvat naast uitgezonden, ook niet uitgezonden materiaal. G.J. van Heuven spreekt vanaf 3’15” over de Duitse terreur in bezet gebied. Sommige stukken vallen weg. Na deze toespraak nieuwsberichten.
8 oktober 1944

34. Toespraak voor Radio Oranje van Minister President Prof. P.S. Gerbrandy i.v.m. spoorwegstaking
Landgenoten: na negen weken spoorwegstaking (alle Duitse terreur ten spijt) staat vast dat het Ned. spoorwegpersoneel een trotse taak vervult, die anders door de geallieerde strijdkrachten had moeten worden uitgevoerd. Regering en geallieerde oorlogsvoering dankt u daarvoor. Voor nagelaten betrekkingen der gevallenen spoorwegstakers zullen (behalve reeds bestaande rechten), dezelfde voorzieningen gelden als voor de gevallenen der binnenlandse strijdkrachten. Het spoorwegpersoneel heeft een schitterend voorbeeld gegeven.
21 november 1944

35. Toespraak Koningin Wilhelmina: hulde aan de spoorwegmannen, voedselschaarste, het bevrijde deel van Nederland, hulpverlening.
Waarin hulde aan de spoorwegmannen; over voedselschaarste; hulde aan strijdende landgenoten. Gij kunt u voorstellen wat het betekend voor mij na 4 jaar scheiding weer rechtstreeks met u in verbinding te staan. Hulpbelofte aan Walcheren en Zeeland; en weer over voedsel en brandstofschaarste. Beroep op mijnwerkers. Hulde aan huismoeders. Hernieuwd beroep op landbouwers.
28 november 1944

36. Toespraak Minister-president Gerbrandy tot bevolking in het bevrijde westen
Prof. Mr.P.S. Gerbrandy (Min. Pres.): "Landgenoten, de 5 jaren van onderdrukking zijn voleindigd. De Duitsers zijn verslagen, de geheime politie ligt niet meer op de loer. Gij zijt verlost, beloond is onze moed van strijdkrachten en koopvaardij en de taaiheid van de mensen van het verzet. Gezegend is de standvastigheid van heel ons volk. Het beleid van onze vorstin is met eer versierd. Zij staat op het punt met heel haar volk te worden verenigd. Toegejuicht wordt de dapperheid van alle strijders, ook Russen, Noren, Tsjechen. De bevrijding van Nederland is een daad van het gezamenlijk offensief van alle verenigde volkeren tezamen. Wanneer u terugblikt op de dieptepunten, dan beseft u ineens, dat uw bevrijding een wonder Gods is. Gij zijt vrij; Uw bevrijding is met bloed, zweet, angst en honger gekocht. Miljoenen aanschouwen deze dag van vreugde niet. Drink de beker van vreugde ten volle maar vergeet het lijden niet. Laten wij de doden en doodgemartelden herdenken. Gij kunt de wonden van ons volk weer helen en ge kunt de terugkerende krijgsgevangenen liefderijk opnemen. Gij mag weer de waardheid in uw bladen schrijven en de Nederlandse Staatsinstellingen kunt ge weer doen herleven. Ge zijt vrij om u voor te bereiden op de enorme taak in de Stille Zuid Zee. 280.000 Nederlanders in Ned. Indië en miljoenen Indonesiërs lijden nog. Uw regering in Londen, aanstonds in uw midden, is er zeker van dat u uw vrijheid zodanig gebruikt, dat gij daardoor de eerbied van bondgenoten en nageslacht afdwingt. Een nieuwe taak ligt voor ons allen o.l.v. de aanstonds nieuw te vormen regering. Leve onze vorstin, Leve het Koninkrijk der Nederlanden."
5 mei 1945

37. Toespraak door prins Bernhard, bevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten, n.a.v. de Duitse capitulatie
Here is His. R.H. Pr. Bernhard. Broadcast with special interest for the Netherlands.
Landgenoten, Uw lijden, vaderlandsliefde kracht hebben overal bewondering gewekt. Laat U niet bewegen tot onberaden daden. Dit geldt ook B.S. Bevel is dat niemand evacueert. Naar mate Duitsers worden afgevoerd neemt Mil. Gez. Maatregelen. Ons land moet worden opgebouwd. Ons volk wacht een zware, doch dankbare taak. Vaderland rekent op U allen. Leve de Koningin, leve het vaderland.
5 mei 1945

38. Minister-president Prof. P.S. Gerbrandy: afscheidsgroet aan Engeland, bijzondere dank aan Churchill
Dank aan Engeland. Bewaart herinnering aan een land met zijn universiteiten, vorming, traditie en bereidheid tot oorlogvoering tot een goed einde te brengen. Bijzonder dank (en afscheid) aan Churchill 'grote staatsman', die naar Ned. te komen, waar ook het volk hem zal willen eren. Gevraagd wordt: 'hoop tot weerzien in Singapore en Batavia; wat het meeste vreugde zal verschaffen.
2 juni 1945

---

Regiekamer AVRO-studio 1937. Uit de film AVRO's Glorie.

​
​8 Abraham Tuschinski’s dankwoord (1 november)  
Mistinguett in Nederland naar aanleiding van de première van de film “Klokslag 12” met Fien de la Mar; “Une grande actrice!” (8 november)  
Dankwoord Fien de la Mar
KRO’s Lex van Wayenburg presenteert een intercontinentaal schakelangspeelplaatrogramma ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de Amerikaanse zusterorganisatie NBC Voorts: gelukwensen door directeur P.A.M. Speet (15 november)   

Mistinguett: “Ik had een hele lange zin in het Nederlands willen leren, maar die had ik nooit kunnen uitspreken. Het enige wat ik je ga vertellen is dat ik met heel mijn hart ben gekomen om voor Fientje de la Mar te applaudisseren, een groot Nederlands kunstenaar. En wat kan ik nog meer zeggen? Heel mijn hart is bij jou, en lang leve Holland!”

​Ome Keesje en de bril met de gouden koker. VARA’s populaire programma voor kinderen van acht tot tachtig jaar (opnamedatum onbekend)
 
9 Koningin Wilhelmina: “...blijde tijding...” (9 september, aankondiging verloving prinses Juliana en Bernhard zur Lippe-Biesterfeld)  
AVRO-reporter Gustav Czopp bij de ontvangst van het prinselijk paar in Den Haag: “Het volk dringt hier ontzettend op... Van alle kanten is de reportagewagen beklommen...” (10 september  
Prinses Juliana: “Ik dank u dat gij ons zo gelukkig hebt gemaakt.” (29 september)  
Prins Bernhard: “...rechtstreeks van hart tot hart...” (29 september)  
Gustav Czopp : “Een naamlooze in den drom der namelozen...” (Dichtregel ontleend aan “Grafschrift" van J. C. Bloem)  
Ooggetuigeverslag door Paul de Waart bij de uitvaartplechtigheden van koning George V van Engeland op 28 januari 1936 in Londen.
 
10 Sir John Reith, directeur-generaal BBC: “This is Windsor Castle...” (10 december) Troonsafstand Edward VIII : “The woman I love...” (10 december)

​Aankondiging: “Hier spreekt Windsor Castle, Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Edward.” Edward VIII: “Eindelijk kan ik zelf een paar woorden zeggen. Ik heb nooit iets achter willen houden, maar tot nu toe was het volgens de grondwet niet mogelijk voor mij om er over te praten. Een paar uur geleden heb ik mijn laatste plicht als koning en monarch vervuld. Nu ben ik opgevolgd door mijn broer, de hertog van York. Ik betuig hierbij mijn mijn trouw aan hem. Het was voor mij onmogelijk om de zware verantwoording te dragen en mijn plichten als koning te vervullen zoals ik dat had willen doen, zonder de hulp en steun van de vrouw van wie ik houd. Deze beslissing is de mijne en de mijne alleen.”

Lucienne Boyer: “Parlez moi d’amour...” Kurhaus, Scheveningen (2 augustus)  
Jhr. mr. A.W.L. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer aanvaardt het ambt van gouverneur-generaal van Nederlands-Indië (16 september)  
Jhr. mr. A.W.L. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, gouverneur-generaal van Nederlands Indië, brengt de bevolking op de hoogte van de oorlogsverklaring van de Nederlandse regering tegen Japan (8 december 1941)  

Radio Oranje: Cabaret de Watergeus


​1. Uit het programma ‘De Watergeus’ het liedje ‘De Duce, wat een schrik’
Zang (man) met accordeon 
6 februari 1941

2. Eerste uitzending van het cabaretprogramma ‘De Watergeus’ bij Radio Oranje
Diverse liedjes
18 februari 1941

 3. Cabaretprogramma ‘De Watergeus’ bij Radio Oranje
De radio der geuzen herneemt nu het woord: de schaarste aan vervoermiddelen in de bezette gebieden de terugkeer van de Koningin, het opslaan van voorraden die bij de bevrijding dienst moet doen. 
Een citaat uit radiospeech van Blokzijl en kritiek erop en verder o.m. een persiflage op Mussert (Hallo ben jij daar leider Woudenberg, het gaat heel goed mijnheer de leider) 
14 maart 1941

 4. Liedjes op Hitler, Göring en NSB
Liedjes op Hitler, Göring. Spotvers op NSB-Figuren.
27 maart 1941

5. Soldatencabaret 
Nooit zullen wij gedogen dat aan vrijheid wordt geraakt. 
29 maart 1941

6. Lied van de Watergeus ‘Hessie is verdwenen’
Op de vlucht per vliegtuig van Rudolf Hess naar Engeland. 
15 mei 1941 

7. Satire op de Hagespraak van de NSB te Lunteren (met veel dierengeluiden)
Cabaret De Watergeus 
29 mei 1941

8. Cabaret met Jetje (Jetty Paerl)
Jetje zingt: 'Weet je nog wel oudje', waarin een couplet over 'Onze jongen die nu vaart op Hollands roemrijke vloot, en onder de golven beloert hem de dood'. Hij levert zijn aandeel in de strijd tegen ons aller onafhankelijkheid.
19 juni 1941

9. Diverse fanfares (tunes) van Radio Oranje
28 juli 1941

10. Tune en aankondiging programma De Watergeus
'Hier Radio oranje' met buitenmodel uitzending voor de vrije 'Zaterdagavond' - De Watergeus vaart 
23 oktober 1941

11. In programma De Watergeus zingt Jetty Paerl over Mussolini en het V-teken
Gloria Victoria - op het V-teken, de Russische successen en RAF-bombardementen. Het overnemen van het geallieerde V-teken door Goebbels. Forgotten Man: Op Benito Musolini - Tegenslagen in Afrika in Tunis, Abessinië-Italië Kolonie van het Derde Rijk
29 juli 1941

12. Satirisch verslag over Bond van Sinterklazen en zwarte pieten in stijl van de NSB
Satirisch verslag van bond van Sinterklazen en zwarte Pieten in oorlogstijd. In stijl van N.S.B. in terminologie van departement van volksvoorlichting uitspraak als 'de Jordaner'. Wij 'Klazen' hebben met Mussert een conferentie gehad. Hij was bang, is nog zo klein. (Glazen op N.V.V., Vreugde en Arbeid en Woudenberg).
3 november 1941

13. Kerstmis 1941
Zangers Joy McArden zingt “O kerstnacht schoner dan de dagen” 
24 november 1941

14. Programma De Watergeus met ‘Liedje van verlangen’ gezongen door Jetty Paerl
Jetje brengt hulde aan de Hollandse zeelui (successen in de Middellandse Zee en in Indië) - 'Liefling als ik....'. Het optreden van de Isaac Sweers tegen Italiaanse Kruisers.
18 december 1941

15. Twee liedjes, parodieën op ‘Naar Oostland moeten wij gaan’ en op Seyss-Inquart
Parodie op: ‘Naar Oostland moeten wij gaan’. Ik moet Germanje in Rusland bevrijden want ik ben een Germaan. Ik moet in Rusland verstijven, maar Mussert en Geelkerken die blijven in Utrecht. Het ‘Seyse-Wijsje’ (Parodie op Seys Inquart). Het diertje gaat het niet goed. Hij heeft de Afrika-koorts of de koude-Rusland-pip. Zijn dood staat voor ogen. 
23 december 1941

16. Fragmenten uit cabaretprogramma’s van Radio Oranje in 1941 met troostliedjes en spotliederen op Goebbels, Hitler, Mussert en Hess
Uitvoerende zangeres Jetty Paerl. Enkele liedjes zijn geschreven op melodieën van Louis Davids. De opnamen bevatten tevens moppen op de Duitsers en stemmen van omroepers. De opnamen betreffen 'air-checks' vanuit de KRO-studio. Spotlied 'Josef Josef... Es ist nicht war' op Josef Goebbels: "O Josef Josef Goebbels die kan liegen". (Opname april 1941)
Spotlied 'Hitler de leider groot en goed'. Op Mussert: "Mussert de Leider, o wat is hij groots en goed'. Gevolgd door een paar moppen over o.a. Mussolini. (Opname april 1941)

Spotrijmen 'Grote bek, geldgebrek' (à la Louis Davids) op o.a. Goedewaagen, Rost van Tonningen en Max Blokzijl. Tot slot: "Wat een lef - RAF". Gevolgd door een mop over drie leeuwen in de Afrikaanse woestijn. (Opname april 1941)
'Kleine schildersjongen' op de melodie van 'La Piccinina': "Met al je mitrailleurs en bommen kan je lekker niet in Eng'land kommen'. (Opname maart 1941)
'Oranje boven', parafrase op 'Weekend in Scheveningen' van Louis Davids: "Dan geven wij elkaar de hand...Vrij is het volk van Nederland, Oranje boven." (Opname mei 1941)

'We gaan naar Zandvoort aan de zee'. (Opname maart 1941)
Liedjes met tussenteksten door de omroeper.
'Burgemeestersklas' [Begin onhoorbaar]
'De vlucht van Rudolf Hess': "Want Hess die is verdwenen".
'Je bent veel beter af met een Brit'. (Opname mei 1941)
'Eénmaal gaat de storm voorbij' door Jetty Paerl met koor en orgel: "Voorwaarts Vrij Nederland."
Omroeper: "Hier Radio Oranje. U hebt geluisterd naar een speciaal programma met liedjes uit vroegere Watergeus-programma's die op verzoek werden herhaald. Morgen zullen wij gegevens meedelen over de rantsoenering in Duitsland."
De opnamen werden gemaakt op achterkanten van KRO-platen.
1941

17. Fragmenten uit het cabaretprogramma “De Watergeus” van Radio Oranje in 1941, met spot- en troostliedjes op o.a. 'Zwarte Hein', 'De Musserts' en 'OZO'; een sprookje over de "snorretjeswolf"
De opnamen betreffen 'air-checks' vanuit de KRO-studio. ‘Zwarte Hein' door zanger met piano op melodie 'De voetbalmatch' van Louis Davids (opname juni 1941).
'Het is ozo [Oranje Zal Overwinnen], 't blijft ozo' (op 'Jingle bells') met gitaar en cabaretensemble (opname mei 1941).
'Wolgalied' door cabaretensemble. "Wij zijn niet bang." Omroeper met commentaar [fragment] (opname 8 juli 1941).
'Rood, wit en blauw-kapje': een sprookje over de "snorretjes-wolf". Gevolgd door sketch waarin een kind de juf een verhaaltje vertelt (opname mei 1941).
'Daar komen de Musserts' (op 'Daar komen de schutters') door zanger met piano. Gevolgd door een sketch over landende parachutisten.
De opnamen werden gemaakt op achterkanten van KRO-platen.
 1941

18. Liedje “Wat te doen met het zilvergeld” 
Hitler wil ons zilvergeld, we krijgen er zinken geld voor in de plaats. 'Ik heb duppies, mooie zilveren duppies..... die ruil ik niet voor blik.... geen mof, geen Mussert, geen Hitler krijgt ervan, ik stop ze liever onder de grond. De Watergeus zegt onomwonden: 'We krijgen ze wel, die NAZI-honden.' 
30 januari 1942

19. Programma De Watergeus met spotlied op Anton Mussert
'Huldedicht' op Anton Mussert - dat hij ruste in vrede (de 'geschenken' van Hitler, Tokio) Fel spotlied.
11 mei 1942

20. Spotliedjes 
Spotliedje op een NSB-er: 'Die V kwam weer' door Jetty Paerl. Slot ontbreekt. De opname betreft een 'aircheck' vanuit de KRO-studio. Tweede liedje onbekend. 
Opnamejaar vermoedelijk 1942

21. Lied ‘Kindervragen’, gezongen door Jetty Paerl
'Waarom is de aarde rond pa? Waarom is het brand zo zwart? Waarom is buurman w.a.? Waarom geen oranje? Waarom spreekt de radio zacht?'
4 juni 1942

---